Yakıt krizine ‘kırmızı dizel’ formülü! Trump’ın kararı ne anlama geliyor, fiyatları düşürür mü?

ABD ile İran arasındaki gerilim, Ukrayna'nın Rus rafinerilerine yönelik artan saldırıları ve küresel yakıt stoklarındaki düşüş, dünya genelinde dizel fiyatları üzerinde ciddi bir baskı oluşturuyor. Bu koşullar altında, ABD Başkanı Donald Trump'ın karayolu dışında kullanılan ve kırmızı renge boyanmış dizel yakıtın, geçici bir süreyle karayollarında kullanılmasına izin veren ve federal tüketim vergisinin ödemesini yıl sonuna kadar erteleyen kararı gündeme oturdu. Peki, bu adım gerçekten işe yarayacak mı ve yakıt krizine bir çözüm getirebilecek mi?

KIRMIZI DİZEL NEDİR?

Kırmızı dizel, aslında standart dizel yakıtla aynı kimyasal yapıya sahip olmasına rağmen, federal dizel vergisinden (galon başına 24 sent) muaf tutulan ve bu nedenle kırmızı renge boyanan bir yakıt türüdür. Genellikle tarım, inşaat ve diğer arazi faaliyetlerinde kullanılan ekipmanlarda tercih edilir. Bu yakıtın karayolu taşıtlarında kullanımı normal şartlarda yasaktır ve vergilendirme kurallarının ihlali durumunda ciddi para cezaları uygulanır. Trump'ın son kararı, bu yasağa geçici bir istisna getirerek, krize karşı bir önlem niteliği taşıyor.

ABD'NİN DİZEL TÜKETİMİ

Danışmanlık şirketi Wood Mackenzie analisti Jim Mitchell'e göre, arazi tipi dizel yakıt, ABD'nin toplam dizel tüketiminin yaklaşık yüzde 30'unu oluşturuyor; bu da yılda ortalama 18,2 milyar galona tekabül ediyor (1 galon yaklaşık 3,785 litredir). Federal verilere göre, ABD ulaşım sektörü günlük ortalama 123 milyon galon (yıllık yaklaşık 45 milyar galon) dizel tüketirken, bu rakam ülkenin yıllık toplam 60 milyar galonluk damıtılmış yakıt tüketiminin yaklaşık yüzde 75'ini temsil ediyor.

YAKIT KRİZİNİN KÖKENLERİ

ABD'de derinleşen yakıt krizi, özellikle Kasım ayında yapılacak ara seçimler öncesinde önemli bir gündem maddesi haline geldi. Başkan Trump, son haftalarda 6,53 dolarla rekor seviyeye ulaşan dizel fiyatlarını düşürmek için büyük bir baskı altındaydı. Fiyatlar, Pazartesi günü ortalama 6,32 dolara gerilese de, tarihi ortalamaların oldukça üzerinde seyretmeye devam ediyor.

Bu krizin temel nedenlerinden biri, ABD ve İsrail'in Şubat ayında İran'a karşı başlattığı savaş olarak gösteriliyor. Ayrıca, Ukrayna'nın Rus rafinerilerine yönelik misilleme saldırıları da uluslararası yakıt arzını daraltarak dizel fiyatlarını yükseltici bir etki yarattı. Küresel stoklardaki düşüşle birleşen tedarik aksaklıkları, fiyatların daha da artmasına neden oldu.

Yakıt krizi, özellikle Amerikalı çiftçileri ve kamyon şoförlerini zor durumda bırakarak Cumhuriyetçilerin seçim şansını olumsuz etkiledi. Bu baskı altında kalan Trump, dizel ihracatına yasak getirilmesi gibi potansiyel adımları değerlendirmek üzere toplantılar düzenledi. Son olarak Nebraska'da yaptığı mitingde, maliyetleri düşürmek amacıyla 'eşi benzeri görülmemiş' bir adım attığını ve kırmızı dizelin karayollarında kullanımına geçici izin veren ve federal vergisini erteleyen kararı imzaladığını duyurdu.

KARAR YAKIT KRİZİNİ ÇÖZER Mİ?

Uzmanlara göre, kırmızı dizelin daha geniş kullanımına izin verilmesi, ABD ekonomisindeki kıtlığı hafifletmeye yardımcı olabilir. Ancak, Kansas Eyalet Üniversitesi tarım ekonomisi profesörü Gregg Ibendahl, bu kararın beklenen faydanın altında kalacağını belirtiyor. Ibendahl, "Bu, göründüğünden daha az fayda sağlayacak ve yönetimin Kongre olmadan yapabileceği versiyon, benzin fiyatlarını düşürmeyecek," yorumunu yaparken, "İhracat yasağından çok daha güvenli bir fikir; çünkü daha az etki yaratıyor" diye ekliyor.

Rystad Energy analisti Preben Sorli de benzer görüşleri paylaşıyor: "Vergiden muaf dizel yakıta erişimin genişletilmesi, uygun son kullanıcılara bir nebze rahatlama sağlayabilirken, temel toptan dizel fiyatını değiştirmeyecektir." Sorli, rafinerilerin yakıtları için piyasa fiyatını almaya devam edeceğini ve kararın asıl etkisinin federal vergi gelirlerini düşürmek olacağını, arzı veya piyasa dinamiklerini değiştirmek için ise çok az şey yapacağını vurguluyor.

ABD'de dizelin galon fiyatının 6,32 dolar olduğu göz önüne alındığında, 24,3 sentlik federal vergi toplam fiyatın yaklaşık yüzde 4'üne karşılık geliyor. Dolayısıyla, vergi avantajının tamamı tüketiciye yansıtılsa bile, bu uygulamanın yüksek dizel fiyatlarını eski seviyelerine indirmesi beklenmiyor. Ayrıca, eyaletlerin uyguladığı vergiler federal düzenlemeden bağımsız olarak devam ettiği için, toplam maliyet üzerindeki etki daha da sınırlı kalabilir.

TÜRKİYE'DE 'KIRMIZI DİZEL' UYGULAMASI VAR MI?

ABD'de tarım, inşaat ve karayolu dışı faaliyetlerde kullanılan, federal karayolu yakıt vergisinden muaf 'kırmızı dizel' uygulamasının Türkiye'de doğrudan bir karşılığı bulunmamaktadır. Ancak Türkiye'de çiftçilerin mazot maliyetleri, tarımsal destekleme mekanizmalarıyla kısmen karşılanarak üreticilere destek sağlanmaktadır.